Bittersøte grenser, poetiske landskap
Anmeldelse av Festivalutstillingen: The Border Crossed Us, Barents Spektakel 2026, kuratert og produsert av Pikene på Broen, 19.02.2026–25.04.2026, Kirkenes
Eg ser tydelege stiar i årets utstilling – skoltesamisk kultur, eksperimentell kartografi og nostalgi – dei bind fleire av verka saman, og på sitt mest vellukka gjer det at verka får eit større landskap kring seg.
Skrevet av Åsne Ø. Høgetveit
Årets Barents Spektakel hadde tittelen The Border Crossed Us og tematiserte både grenser som politisk, sosialt, geografisk og emosjonelt konsept og, meir konkret, konsekvensane av grensekonvensjonen av 1826, som trekte grensa mellom Noreg og Russland.
Sjølve utstillinga – kuratert av Pikene på Broens kurator/rådgivar Inger Blix Kvammen og kunstnarisk leiar Astrid Fadnes – stod i Terminal B, som er hovudkvarteret til Pikene på roen, og på den gamle Tollbua ved hamna. 15 verk og 20 kunstnarar. Dei to visningslokala ligg om lag fem minutts gonge frå einannan, på knirkande snødekte gater gjennom Kirkenes sentrum.
Å nytte den fråflytta Tollbua som visningslokale for delar av utstillinga gav eit fint apropos til årets tema: Tollbua har jo vore ein stad for den organiserte grenseoverskridande handelen.
Kart som visjon
I andre etasjen på Terminal B faldar installasjonen Vid tidens början (2026) av Silje Figenschou Thoresen og Väinö Tanner (1881–1948) seg ut. Det er eit verk med innramma trykk på papir hengande på veggane og fleire arbeidsbenkar der enda fleire trykk er danderte utover, i tillegg står det trebukkar med trykk hengte over. Det er som eit slags laboratorium eller arbeidsrom, dette blir understreka av dei samankryste brune klumpane av innkoka og innturka myrull. Trykka er laga med denne koka myrulla og matter med tekstur som underlag. Det får fram fantasimotiv i brunt, raudt, litt grønt og blått som minner om kart. I tillegg har fleire av trykka tekstar som formidlar, tankestraumaktig, om landskap og folk.
Vid tidens början er ei slags samtale, initiert av Silje Figenschou Thoresen, der kunstnaren nærmar seg forskinga til geolog/antropolog Väinö Tanner, presentert i bokverket Antropologiske studier inom Petsamo-området (1929), men også landskapa der ho har sanka myrulla. Resultatet av samtala mellom kunstnaren, antropologen og landskapa blir uttrykt i nye tekstar og nye fantasistadar som ho har skapt på arka utstilt i Terminal B. Det er ei samtale som liksom stadig veks for kvar gong ein går inn i ho, og som stadig ligg rett framfor fatteevna.
Det opphavlege verket til Tanner er ei viktig kjelde til kunnskap om forsking på det skoltesamiske samfunnet på byrjinga av 1900-talet. Thoresen har dekonstruert verket, for så å velje ut og setje saman setningar som utfyller landskapa ho har lokka fram med myrullfarge. Slik flettar ho saman konkrete plassar med fantasiar, skrir over avstandar i tid og leikar med perspektiv i eit verk eg opplever som poetisk, intellektuelt og styrt av intuisjon og nysgjerrigheit.
Det er to verk til i utstillinga som heilt konkret arbeider med kart: Stadfesting av Nordområdene 1–5 (2023) av Toril Johannessen og Kart over Sápmi av Keviselie/Áilo-Máhtte-Hánsa Hans Ragnar Mathisen. Toril Johannessen tek føre seg korleis omgrepet «nordområda» som geografisk område har endra seg som fylgje av politiske og sosiale endringar. Keviselie/Áilo-Máhtte-Hánsa Hans Ragnar Mathisen har i femti år teikna kart over ulike delar av Sápmi, med samiske stadnamn, ornamentikk og skildringar av duodji og frie for nasjonale grenser. Dei tre verka lyfter fram korleis kart er forma av oss og i sin tur formar oss attende. Og samtidig at kart er (inter-)subjektive verktøy for å finne fram og oppdage, men òg for å skjule.
Minne om dei porøse grensene
I omtala av temaet for årets festival blir me inviterte til å reflektere over kva som hadde skjedd om ikkje grensa hadde vorte teikna opp for 200 år sidan, og korleis grenseområdet vil sjå ut om nye 200 år. Like fullt er utstillinga prega av utforsking og spekulasjon bakover i tid og nostalgi.
Det fyrste verket dei fleste vil møte i utstillinga, Colours of Colonialism – Borders (2021) av Lena Stenberg, går beint inn i denne tematikken. Utanfor Terminal B, mellom lyktestolpar, heng nasjonalstatsflagga til Noreg, Sverige, Finland og Russland, og på kvart av flagga er det eit bilete av ein samisk familie. Bileta er henta frå gamle svart-kvitt fotografi, og kjennemerke på gákti og hovudplagg frå ulike delar av Sápmi kjem tydeleg fram.
I det opne rommet bak skranken i den gamle Tollbua vert tre-kanals videoverket Borderlands (2004) av Mark Roberts og Minna Rainio synt. På tre skjermar ved sida av kvarandre blir dvelande filmopptak spela av: Frå Finland til venstre, grensa mellom Finland og Russland i midten og Russland til høgre. Kvar av skjermane syner fleire stadar og landskap gjennom årstidene – tida går og er samstundes syklisk.
Ljoden me høyrer, er høgtlesing av ei finsk forteljing for barn med kald krigs-tema og dessutan intervju med innbyggjarar frå kvar side av grensa. Innbyggjarane reflekterer over korleis synet på grensa og på landet og folket på den andre sida har endra seg gjennom deira levetid. Det vil seie frå den kalde krigen og tida då det eine landet heitte Sovjetunionen, til tusenårsskiftet med si bylgje av globalisering og framtidstru og då det eine landet hadde endra seg kraftig og heitte Russland. Dei snakkar finsk, russisk og det eg trur er samiske språk.
Russarane i verket fortel òg, med tydeleg nostalgi, om kva dei saknar frå «gamle dagar».
Det gjer inntrykk at dei intervjua fortel om kor bra endringane som har skjedd, er, at dei no kan reise til den andre sida, og at dei er mindre redde og skeptiske. Det vekkjer nostalgi. For no, over tjue år seinare, er me på full fart dit att, at grensa og Den andre sida er ein skummel og utrygg stad, og livet i Borderlands på byrjinga av 2000-talet verkar som ei sutlaus tid. Men her ligg òg ei von. For det er òg ei historie om at det er mogleg å mjuke opp grenser.
Andre punkt på nostalgi-stien er fotoserien Murmanskrovaniemikirkenes (2004/2026), ein dokumentasjon av attreisingsarkitektur i dei tre byane av Morten Torgersrud, videoverket The Magic Tablecloth (2012) av Eva Bakkeslett og den grafiske serien A Journey from Murmansk to Kirkenes (2014), ei slags reiseskildring med illustrasjonar av Aleksander Florensky. Dei er bittersøte minne om ei tid med porøse grenser. Og beiske, kvalmande påminningar om opprusting, krig og fiendskap.
Det gjekk så snøgt då dei geografiske og førestilte grensene våre endra seg.
I The Magic Tablecloth møter me ein liten gut som bakar pirogar med bestemor si på kjøkenet hennar i ei typisk blokk i Nikel, industribyen rett over russegrensa frå Sør-Varanger. Det er ein observerande dokumentar, og det kjennest ikkje som guten eller bestemora gjer seg til for kameraet. Filmen gjev eit søtt og intimt blikk på den fine relasjonen dei to medverkande imellom.
Det som slår meg, er kor annleis eg ser på vanlege russarar no samanlikna med før fullskalainvasjonen i 2022. Det gjer meg trist. For no bit eg meg meir merke i at bestemora helsar barnebarnet sitt med «min vesle soldat», og at dei har ei lengre samtale om å verje seg sjølve, men som eigentleg byrja med at dei skulle kakke egg til deigen.
Skoltesamisk estetikk og åårrmõš (tilvære)
Augo mine blir opna for skoltesamiske uttrykk, estetikk og kultur med både Ǩiõtt-tuâjj (skoltesamisk: handverk), smykke og skinnpungar laga med tradisjonelle teknikkar av Matleena Fofonoff, og Luõmte'mes Cõõ'lmi tue'KKen / Behind The Lidless Eyes (2026), installasjon med video og eit tekstilarbeid – ei sovemaske – av Erja Taskinen og Tuuli Malla. Verka står i kvart sitt rom i Tollbua.
Arbeida til Matleena Fofonoff er utstilte på tre pidestallar som let publikum koma nær og sjå dei små, forseggjorde detaljane i armbanda av mellom anna blanke ølboksopnarar og matt, myrkebrunt fiskeskinn og små kaffiposar i fiskeskinn pynta med fiskeryggradsperler. I det vakre februarljoset som fyller rommet gjennom dei nordvende glasrutene, blir koplinga mellom landskapet rundt og ein skoltesamisk estetikk tydelegare.
I eit rom som nok har tent som eit kott, utan vindauge, finn ein verket Luõmte'mes Cõõ'lmi tue'KKen. På den eine veggen heng ein skjerm der videoinstallasjonen rullar, og ved sida av står ein pidestall med ei sovemaske i raud og blå filt, med perlebroderi. Videoen syner tilverkinga av maska, i utsnitt frå ulike steg i prosessen. Heilt frå den daude fisken som stirer i kameraet frå inni eit avispapir, til fiskeryggradsperlene blir festa med nål og tråd som auge på maska. Kameraet er tett på materiala, verktøya og hendene. Ljoden kjem frå arbeidet som blir gjort, og gjev meg ei ASMR-kjensle (autonomous sensory meridian response): prikkar i hovudbotnen og nedover nakken. Dessverre er det ikkje heilt gjennomført, og eg saknar den kramme ljoden av saksa som skjer gjennom filten.
Sovemaska er eit finurleg uttrykk, med sine påbroderte auge som både kan vake over og verne beraren som treng kvile.
Ljod og språk som landskap
Ljoden i det skoltesamiske er enda meir sentralt i verka Roaring Silence (2026) av Brith Hennie Halvorsen og Nils P. Johansen, Språkminne (2008), ein videoinstallasjon av Espen Sommer Eide og Skolt Sámi Nomadic Dictionary (2026), ein pedagogisk VR-installasjon av Anna Tolkacheva og Andrei Nosov. Det er ei vidare utforsking av språk og – for ein som ikkje forstår orda – fonologi og landskap, og dei er alle plasserte i fyrste etasjen på Terminal B.
Blant desse tre kunne eg særleg ynskt meg at Roaring Silence og Språkminne hadde fått meir plass kvar for seg. Roaring Silence er ein låg skulptur dekt av kvit saueull og ei berbar datamaskin der det vert spela av ein video og ljod. Skulpturen ser ut som eit litt skrått, lågt podium eller som ein stein stikkande opp av ei frodande elv fanga i ein augneblink. Kunstnarane har teke inspirasjon frå skoltesamisk kultur og landskapet skoltesamane tradisjonelt har levd i, og utfordrar korleis grenser blir konstruerte og ikkje eigentleg finst i sjølve landskapet. Ljoden som blir spela av, er sanka langs eit elvefar.
Alt eg tenkjer på, er at eg vil leggje meg ned på den mjuke ulla, lata att auga og oppløysast i ljoden og lukta. Dessverre kan eg ikkje leggje meg ned, og det er ikkje så godt å få med seg ljoden fordi det er eit anna ljodverk rett i nærleiken, Språkminne, og fordi det stadig skjer så mykje i lokalet. Roaring Silence blir overdøyvd, ironisk nok.
Utstillinga er konsentrert kring lokale og regionale verk og tema, med to tydelege unntak: My tent is not a shelter (2025-2026) av Mohamed Jabaly og If we go back there are no colours (2024) av Marie Skeie tek direkte føre seg krigen og nauda på Gaza. Dessverre opplever eg at desse verka blir meir som ein attpåsleng i utstillinga. Eg kan forstå ynsket om å gje merksemd til Gaza og syne solidaritet, men det ville krevje ei større omarbeiding av heile utstillinga for å kople verka betre saman.
Stiar er restar av vandringar i fortida. Det held ikkje med ein einskild tur for å laga ein sti. Og vandring på gamle stiar kan leie ein til nye stadar og innsikter. Noko slikt opplever eg i festivalutstillinga The Border Crossed Us. Ho spekulerer mykje i fortid, og her finn eg òg friske tankar om kva som kan vera mogleg no og i framtida.
